Historia Towarzystwa w zarysie

Za swój znak heraldyczny Towarzystwo przyjęło zmodyfikowaną wersję medalu Thorwaldsena A genio lumen, co w wolnym przekładzie oznacza, iż od geniusza pochodzi światło. Dewiza ta określała krąg wartości reprezentowanych w Towarzystwie i wyrażała wiarę w siłę umysłu ludzkiego. Była wyrazem uznaniem dla dorobku i dokonań w nauce, jako najważniejszych czynników tworzących polskie dziedzictwo naukowe i kulturowe.

Towarzystwo Naukowe Warszawskie powstało w 1907 r. jako ideowa kontynuacja Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie (od 1807 r. Królewskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk), działającego w latach 1800 - 1831. W TNW po utworzeniu w 1907 r. uczestniczyli głównie warszawscy członkowie Akademii Umiejętności (od 1919 r. Polskiej Akademii Umiejętności) w Krakowie. TNW działało do 1952 r., tj. do powstania Polskiej Akademii Nauk. Przemiany społeczne w naszym kraju na początku lat osiemdziesiątych spowodowały wskrzeszenie idei kontynuacji najpierw Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a następnie także i Polskiej Akademii Umiejętności (w 1990 r.).

W 180 rocznicę utworzenia Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie (23 XI 1980 r.) odbyło się spotkanie kilku profesorów, dawnych członków Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, reprezentujących poszczególne wydziały Towarzystwa. Wyrażono opinię o celowości choćby organizacyjnego jego reaktywowania prowadzenia zebrań naukowych i wydawnictw, a w tym, przede wszystkim, wznowienia "Rocznika TNW". Ustalono listę żyjących członków Towarzystwa i lisię zmarłych. W maju 1981 r. odbyło się zebranie ogólne, na którym przyjęto uchwałę o reaktywowaniu TNW i dokonano wyboru

Stanisław Lentz : Pod znakiem Staszica. Portret członków TNW 1912r Od lewej : Zdzisław Dmochowski, Józef Potocki, Gabiel Korybut, Jan Karol Kochanowski, Franciszek Pułaski, Erazm Majewski, Aleksander Jabłonowski, Samuel Dickstein, Jan Lewiński, Władysław Smoleński.

Zarządu Tymczasowego, na czele którego stanął Wiktor Kemula, wybitny chemik polski. Lista członków założycieli liczyła 40 osób; rejestracja Towarzystwa została dokonana 4 XII 1981 r. Pierwszą siedzibą stał się gabinet Tadeusza Kotarbińskiego w Pałacu Staszica (wspólnie z Polskim Towarzystwem Filozoficznym). Zarząd Tymczasowy zakończył działalność na zebraniu ogólnym w październiku 1982 r. Wybrano wówczas Zarząd TNW, do którego weszło 18 osób, w tym również przewodniczący i sekretarze wydziałów; prezesem Zarządu został Wiktor Kemula.

Sprawozdanie z pierwszego roku działalności zawarto w "Roczniku Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Rok XLVI 1983", wydanym (małą poligrafią) w 1984 r. Objęto nim informację o wznowieniu działalności, podstawowe dane, statut, treści odczytów: Stefana Kieniewicza (Od Towarzystwa Przyjaciół Nauk do Towarzystwa Naukowego Warszawskiego} i Henryka Samsonowicza (Geneza stołeczności Warszawy), zbiór pośmiertnych wspomnień członków TNW i listę członków zmarłych od początku istnienia Towarzystwa. Poczynając od 1983 r., dokonano wyboru nowych członków; zachowano dawny system przyjmowania członków przez ich wprowadzanie przez członków dotychczasowych (poprzez wydziały), a następnie zatwierdzanie kandydatów (na członków zwyczajnych i członków korespondentów) na zebraniach ogólnych.

Prezesi TNW w poszczególnych latach

• Działalność TNW w latach 1907 - 1952

• W.Kupiszewski: Udział językoznawców polskich w pracach TNW w XX wieku [w:] 200-lecie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, Warszawa 2001, s. 15-20.

• Z.Sudolski: Wybitni pisarze i badacze literatury w Towarzystwie Przyjaciół Nauk (1800-1830) i w Towarzystwie Naukowym Warszawskim (1907-1952) [w:] 200-lecie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, Warszawa 2001, s. 21-26.

• J.Woleński: Towarzystwo Naukowe Warszawskie i rozwój logiki w Polsce [w:] 200-lecie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, Warszawa 2001, s. 27-42.

• T.Majewski: Nauki bilogiczne w działalności Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego[w:] 200-lecie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, Warszawa 2001, s. 75-82.

• A.Śródka: Rola lekarzy w utworzeniu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego [w:] 200-lecie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, Warszawa 2001, s.83-96.

• W.Zych: Profesorowie Politechniki Warszawskiej w Towarzystwie Naukowym Warszawskim [w:] 200-lecie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, Warszawa 2001, s.105-112

• J.R.Starcik: Nauki rolnicze w Towarzystwie Naukowym Warszawskim [w:] 200-lecie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, Warszawa 2001, s.113-116

• P.Kieraciński: W dobrym towarzystwie [w:] Forum Akademickie, nr 18, 1995. - fragment

• Kilka uwag do dyskusji o Towarzystwie Naukowym Warszawskiem